O projekcie „Kulturologia polska XX wieku”

Głównym celem tego opracowania jest ujawnienie, określenie i opisanie swoistości myśli polskiej XX wieku, stanowiącej o jej oryginalności i bogactwie. Swoistość ta polega, naszym zdaniem, na kulturologicznej orientacji tej myśli i to niezależnie od tego, w jakich dziedzinach nauki się ona mieści (etnologia, socjologia, filologia, psychologia, pedagogika itp.) oraz od tego, w jaki sposób się wyraża (refleksja filozoficzna, badania kulturoznawcze, opracowania historyczne, eseistyka krytyczna itp.) Przedsięwzięcie to jest zatem transdyscyplinarne z istoty swojej, ponieważ przekracza zastane podziały dziedzinowe i gatunkowe, ale, syntetyzując wybrane aspekty tych dziedzin i gatunków, określa też nowe terytorium przedmiotowe i problemowe. Określenie to nie jest pochodną apriorycznego metodologicznego założenia, przeciwnie terytorium to istnieje samodzielnie w myśli polskiej XX wieku, a tylko zastane podziały dziedzinowe i gatunkowe je przesłaniają. Założenie metodologiczne odpowiada tutaj swoistości przedmiotu, którą wydobywa i określa, a całe opracowanie ją opisuje – w wielości personalnych i problemowych wariantów.

Dlaczego swoistość ta jest ważna i oryginalna – w kontekście europejskim i światowym? Teza taka oto, że romantyzm polski wzmacniał istnienie narodowe przez duchową sublimację wtedy, kiedy składniki materialne tego istnienia (polityczne, gospodarcze, społeczne) były likwidowane lub redukowane, od czasu wypowiedzenia jej przez Stanisława Brzozowskiego (w Filozofii romantyzmu polskiego) dość się już przyjęła i stanowi dyrektywę badawczą, nawet jeśli nie jest wprost przywoływana. Co więcej – została wzmocniona przez badaczy wskazujących na preromantyczne znamiona klasycyzmu czy na specyficznie idealistyczną orientację pozytywizmu polskiego. Przyjmujemy więc pogląd o swoistej jedności kultury polskiej XIX wieku – przy wszystkich właściwych jej przemianach, dylematach i dyskusjach. Otóż, naszym zdaniem, w wieku XX jedność ta, przy wszystkich wewnętrznych różnicach, nie zanika, swoistość natomiast przekształca się i umacnia, przenikając zwłaszcza myśl polską i nadając jej kulturologiczną orientację. Schematycznie mówiąc – co w XIX wieku było idealistyczne, w XX staje się kulturalistyczne (bliższe uzasadnienia we Wstępie i w Komentarzu) Opracowaniem tym dowodzimy, że mocnym filarem polskiego piśmiennictwa, obok poezji i prozy, które już uzyskały swoją nobilitację, jest eseistyka, stworzona właściwie w XX wieku. Trzeba wykroczyć poza wybitny niewątpliwie repertuar literacki i włączyć eseistykę filozoficzną, etnologiczną, historyczną, psychologiczną i inne. Wtedy ukaże się panoramiczny i portretowy zarazem obraz jedności w wielości myśli polskiej XX wieku. Jednej z najbardziej oryginalnych na świecie w jej kulturologicznej orientacji.

Aby tak określony cel osiągnąć tworzymy obszerną, komentowaną antologię tej myśli wraz z podstawowymi informacjami biograficznymi i bibliograficznymi. Znajdują się w niej reprezentatywne fragmenty dzieł wybitnych myślicieli, uczonych i pisarzy oraz ich intelektualne portrety. Obejmuje ona autorów, którzy uzyskali rangę światową i weszli w obieg powszechny (Bronisław Malinowski, Florian Znaniecki, Stanisław Ignacy Witkiewicz, Roman Ingarden, Czesław Miłosz, Leszek Kołakowski, Stanisław Lem) lub na rangę taką i wejście w ten obieg zasługują (Edward Abramowski, Stanisław Brzozowski, Stefan Czarnowski, Stanisław Vincenz, Henryk Elzenberg, Stefan Swieżawski i inni) oraz takich, którzy mają znaczenie regionalne (Aleksander Brückner, Marian Zdziechowski, Karol Irzykowski, Tadeusz Żeleński-Boy, Maria Dąbrowska, Władysław Strzemiński itp.). Reprezentatywne zestawienie, odpowiednio ujętych, wybitnych myślicieli, uczonych i eseistów zmienia zastany obraz kultury polskiej XX wieku, a kulturologiczna orientacja tej myśli i twórczości staje się jej wyraźną dominantą.

Internetowa publikacja tej antologii poprzedza publikację książkową. Będzie ona sukcesywnie wzbogacana o kolejne pozycje, tak, aby stworzyć obraz możliwie kompletny, na który składają się opracowania twórczości około siedemdziesięciu autorów. Opracowaniom tym towarzyszy syntetyczny wstęp Andrzeja Mencwela (Kulturologia polska XX wieku) oraz komentarz Małgorzaty Szpakowskiej (Polska myśl kulturoznawcza XX wieku). Całość winna służyć wszystkim zainteresowanym kulturą polską w kraju i na świecie (zwłaszcza w planowanej wersji anglojęzycznej), a na wielu kierunkach studiów humanistycznych (kulturoznawstwo, polonistyka, filozofia, etnologia, socjologia, pedagogika itp.) stanowić opracowanie podręcznikowe.

Prace nad publikacją realizowane były w latach 2003-2006 na zamówienie Komitetu Badań Naukowych (projekt badawczy Polskie dziedzictwo kulturowe w nowej Europie nr PBZ-KBN-085/H01/2002, temat VIa: Polska myśl kulturoznawcza XX wieku). Internetowa publikacja antologii Kulturologia polska XX wieku finansowana jest z Funduszu Innowacji Dydaktycznych Uniwersytetu Warszawskiego.