Marian Zdziechowski

Marian Zdziechowski

 Marian Zdziechowski urodził się 3 kwietnia 1861 roku w Nowosiółkach koło Rakowa w Ziemi Mińskiej na wschodnich kresach dawnej Rzeczypospolitej, w rodzinie ziemiańskiej. Studiował w Petersburgu i Dorpacie (obecnie Tartu), gdzie w roku 1883 uzyskał stopień kandydata w zakresie filologii słowiańskiej, studia uzupełniał w Genewie, Grazu i Zagrzebiu. W 1888 roku rozpoczął pracę na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie w tym samym roku uzyskał stopień doktora za pracę Mesjaniści i słowianofile opublikowaną wcześniej (w 1887 roku) w języku rosyjskim pod pseudonimem Marian Ursin. Habilitację uzyskał w 1894 roku na podstawie pierwszego tomu rozprawy Byron i jego wiek (tom I – 1894, tom II – 1897) obejmując Katedrę literatur ...

[czytaj biografię...]    [czytaj bibliografię...]    [powrót do listy haseł...]

MARIAN ZDZIECHOWSKI – katastrofa i eschatologia

Konstrukcyjnymi odniesieniami budowanego przez Mariana Zdziechowskiego poglądu na świat były: romantyzm i mesjanizm romantyczny, rosyjska myśl religijna oraz modernizm katolicki. W mesjanizmie romantycznym myśliciel dostrzegał samowiedzę zła i heroiczny program jego przezwyciężania; w rosyjskiej myśli religijnej – poszukiwanie możliwości przezwyciężania zła przez realizację „bogoczłowieczeństwa” w historii; w modernizmie katolickim – indywidualizację i uwewnętrznienie doświadczenia religijnego, jako podstawy ludzkiej aktywności. Stąd też wśród licznych bohaterów jego twórczości historycznej i krytycznej, u których szukał odpowiedzi na nurtujące go pytania, znajdziemy między innymi George’a Byrona i François-René Chateaubrianda, polskich mesjanistów Adama Mickiewicza i Andrzeja Towiańskiego, a zwłaszcza Zygmunta Krasińskiego, rosyjskich filozofów Władimira Siergiejewicza Sołowjowa, Dmitrija Siergiejewicza Mereżkowskiego, Nikołaja Aleksandrowicza Bierdiajewa, wreszcie katolickich modernistów Johna H. Newmana, George’a ...

[czytaj dalej...]

Prezentowany wybór tekstów Mariana Zdziechowskiego obrazuje zasygnalizowane powyżej wątki jego myśli: wizję zła jako nieusuwalnego składnika bytu, ujęcie pesymizmu jako konstytutywnego elementu nowożytnej kultury europejskiej oraz analizę jej współczesnego kryzysu prowadzącego ku katastrofie, skłaniające ich autora do sformułowania wizji katastrofizmu eschatologicznego. Ze względu na charakterystyczny styl pisarski Zdziechowskiego pełen polemik, akceptacji, przywołań i cytatów znalazły się w tym wyborze krótkie fragmenty PrzedmowyZakończenia dzieła Pesymizm, romantyzm a podstawy chrześcijaństwa z 1914 roku, fragment wykładu wstępnego do dziejów literatury w epoce Renesansu zatytułowanego Renesans a rewolucja z 1925 roku, część szkicu Jak upadają cywilizacje (1936) oraz fragmenty artykułów: Tragiczna Europa. W obronie liberalizmu (1934) i Testament księcia Eugeniusza Trubeckiego (1924).

Przedruk wszystkich tekstów według: Marian Zdziechowski, Wybór pism, Wydawnictwo „Znak”, Kraków 1993 (w opracowaniu redakcyjnym autora tego wyboru Mariana Zaczyńskiego), s. 81-84, 142-144, 103, 237-239, 241-245, 248-251, 438-440, 442-443, 445-448, 460-462, 323-325, 332-336. Skróty zaznaczono (...). Pominięto większość licznych przypisów autora i wydawcy Wyboru pism.

Marian Zdziechowski

 

PESYMIZM, ROMANTYZM A PODSTAWY CHRZEŚCIJAŃSTWA

(1914)

Szkice i rozprawy niniejsze powstały z wykładów w ciągu lat kilkunastu wygłaszanych o kierunkach literackich wieku XIX w ich związku z filozofią. Starałem się je skupić koło jednego zasadniczego faktu. Za fakt taki w zakresie literatury, filozofii i całości życia duchowego w wieku zeszłym uznałem filozofię Schopenhauera. Oznacza ona wkroczenie do Europy czegoś zupełnie nowego, mianowicie ducha Azji; jest powiewem buddyzmu, w którym duch ten znalazł swój wyraz najgłębszy; daje zapowiedź zbliżającej się syntezy dwóch kultur: europejsko-chrześcijańskiej i azjatycko-buddyjskiej.Zagadnienie, czym jest zło, przedtem starannie zasłaniane albo ignorowane w filozofii narodów europejskich, staje nagle w całej grozie. Pogodzić istnienie Boga z istnieniem zła, zespolić chrześcijańską radosną wiarę w Boga, który jest Ojcem niebieskim, z posępną buddyjską afirmacją zła, które tkwi w osnowie bytu – oto zasadnicze zadanie dla myśli ludzkiej w wieku XIX. Po asymilacji filozofii greckiej przez chrześcijaństwo w pierwszych wiekach jego istnienia, przyszła kolej na asymilację filozofii indyjskiej.

Trzy czynniki stworzyły kulturę współczesną: chrześcijaństwo, Grecja i Rzym. Myśl grecka umiała znajdować ujście dla siebie w kontemplacji ładu we wszechświecie; hό men (kosmos) gar kállistos ton gegonόton hoď (demiourgos) áristos ton aitión; chrześcijaństwo, głoszące, że świat „w złem leży” (Ew. św. Jana) i ze zła wydobytym być musi, wniosło tu pierwiastek pesymizmu. Pierwiastek ten w postaci dogmatu grzechu pierworodnego wyzyskany został przez Kościół w celach praktycznych; konieczność prowadzenia człowieka ręką pewną i mocną wśród niebezpieczeństw, na które go naraża natura skażona w zarodku ...

[czytaj dalej...]