Władysław Strzemiński

Władysław Strzemiński – malarz, teoretyk sztuki i pedagog, autor oryginalnej plastycznej koncepcji unizmu – urodził się 21 listopada 1893 roku w Mińsku na Białorusi. W latach 1911-1914 studiował w Petersburgu (Szkoła Inżynierii Wojskowej), a po wojnie,  w Moskwie (Pierwsze Państwowe Wolne Pracownie Artystyczne, 1918-1919). Współpracował z Kazimierzem Malewiczem w Witebsku, następnie tworzył w Mińsku i Smoleńsku, przyłączając się do ówczesnych radzieckich grup awangardowych (UNOWIS). Tam też poznał i poślubił wybitną rzeźbiarkę pochodzenia rosyjskiego, Katarzynę Kobro,  z którą współpracował, opracowując koncepcję unizmu. Podczas pierwszej wojny światowej służył w wojsku jako saper, w 1916 został ciężko ranny, co uczyniło go ...

[czytaj biografię...]    [czytaj bibliografię...]    [powrót do listy haseł...]

WŁADYSŁAW STRZEMIŃSKI  -  utopia wizualna i kulturalna

W centrum myśli Władysława Strzemińskiego zawsze znajdował się obraz rozumiany antropologicznie. Zródłem takiego pojmowania obrazu były eksperymenty praktyczne i przemyślenia teoretyczne. Działalność artystyczną malarz i teoretyk od początku rozumiał jako zjawisko kulturowe, czyli będące przejawem danej formacji społecznej, a jednocześnie kulturotwórcze. Droga intelektualna i artystyczna Strzemińskiego wiodła ku całościowej wizji, zawartej w ukończonej pod koniec życia Teorii widzenia.

          Pierwsze lata pracy twórczej Strzemińskiego upływały w kręgu radzieckiego konstruktywizmu i funkcjonalizmu oraz ożywionych kontaktów z Władimirem Tatlinem i Kazimierzem Malewiczem. Ten intelektualny rodowód zaważył na dalszych losach malarza, który – angażując się w poszukiwania awangardy międzynarodowej – odnalazł pośród nich własną, indywidualną i oryginalną ścieżkę. Już w 1928 roku powstaje książka Unizm w malarstwie rozwijająca i doprowadzająca ad extremum koncepcję sztuki abstrakcyjnej, wywiedzioną z suprematyzmu Malewicza.

            W malarstwie Strzemiński tworzył ...

[czytaj dalej...]

Wstęp otwierający Teorię widzenia, zatytułowany Widzenie, stanowi kluczowe dla całej książki wyjaśnienie perspektywy, na bazie której Strzemiński zbudował własną koncepcję sztuki, estetyki i kultury. Autor przedstawia tu oryginalną ideę dotyczącą typu świadomości wzrokowej, będącej wyrazem historycznego realizmu danej epoki oraz jej światopoglądu, którego przejawem są dzieła sztuki.

Fragmenty poświęcone widzeniu bryłowemu oraz empirycznemu ukazują natomiast najpełniej metodologię Strzemińskiego i praktyczne, analityczne wykorzystanie kategorii ukutych przez niego we wstępie. Oba rozdziały charakteryzuje również ogromny nacisk, położony na powiązanie estetyki z treściami społecznymi, na wątek wyemancypowania człowieka jako podmiotu widzącego oraz na związek formacji kulturowych z typem świadomości wzrokowej.

Łódź sfunkcjonalizowana przedstawia autorski projekt, w którym malarz próbuje wykorzystać wskazane wyżej narzędzia interpretacyjne, by zorganizować realne, współczesne mu środowisko miejskie. Tekst ukazuje sposób, w jaki autor chciał – nie tylko teoretycznie – zakorzenić sztukę i estetykę w społecznej rzeczywistości. Projekt sfunkcjonalizowanego miasta stanowi, poza wszystkim, doskonałe świadectwo świadomości wzrokowej epoki, w której żył i tworzył Władysław Strzemiński.

Przedruk według:

W. Strzemiński, Widzenie (s. 13-20), Widzenie bryłowe (fragment: s. 107-108, 111-114), Pełne widzenie empiryczne (fragmenty: s. 153-156, 159-160, 163-166), w: tegoż, Teoria widzenia, przedmowa J. Przyboś, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1974.

W. Strzemiński, Łódź sfunkcjonalizowana, w: tegoż, Pisma, wybór, opracowanie i komentarz Zofia Baranowicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1975, (fragment: s. 324 – 334). Pierwodruk w: "Myśl współczesna" 1947, nr 11, s. 444-467. Artykuł jest częścią większego, napisanego przed wojną tekstu, który spłonął podczas okupacji.

Zachowano oryginalną pisownię. Skróty zaznaczono (...).

Władysław Strzemiński
wstęp
widzenie

Naszego widzenia nie otrzymaliśmy w postaci gotowej i niezmiennej. Oko nasze ukształtowało się w wyniku długiej ewolucji biologicznej od form mniej doskonałych do tego, co jest teraz.

Lecz widzenie – to nie tylko bierny odbiór doznań wzrokowych. Otrzymane doznania poddajemy analizie myślowej, konfrontujemy z odpowiadającymi im odcinkami rzeczywistości, wyjaśniamy sens powstałych stąd wzajemnych związków i przyczyn: jakie doznania i co mówią o obiektywnie istniejącym świecie. Istnieje więc nie tylko bierny, fizjologiczny odbiór doznań wzrokowych, lecz obok niego – czynna poznawcza praca naszego intelektu. Istnieje wzajemny wpływ myśli na widzenie i widzenia na myśl. Myśl stawia pytania, na które ma odpowiedzieć widzenie. Widzenie daje zasób materiału obserwacyjnego – i ten zasób ulega sprawdzeniu i uogólnieniu w procesie opracowania myślowego. Dzięki ciągłej korekturze myśli w stosunku do widzenia możemy coraz lepiej korzystać z otrzymanych doznań wzrokowych. Nie puszczamy ich mimo siebie, nie dajemy im przeminąć bezowocnie, gdyż poznajemy, co każde z nich oznacza i jakiemu odcinkowi rzeczywistości odpowiada.

Istnieją więc dwie ewolucje w zakresie widzenia. Jedną jest ewolucja naszego aparatu wzrokowego, rozwój oka, które było ...

[czytaj dalej...]