Kazimierz Moszyński

Kazimierz Moszyński

Kazimierz Teofil Franciszek Moszyński urodził się 5 marca 1887 roku w Warszawie. Po ukończeniu gimnazjum otrzymał prywatne stypendium, dzięki któremu studiował biologię w Bernie i Fryburgu. Studia przyrodnicze porzucił i wrócił do Polski, by zdać egzamin konkursowy na Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie. W klasie Józefa Mehoffera spędził dwa lata (1909-1910), po czym, jako swoje powołanie określił systematyzację naukową i etnografię.

Początkowo obrał zawód nauczyciela domowego. "Kondycje prywatne" w dworach wiejskich na Żmudzi, Białorusi i Ukrainie w latach 1910-1914 umożliwiły mu kontakt z ludem i wsią oraz przeprowadzenie pierwszych badań. Ich rezultaty przyniosła debiutancka publikacja Obrzędy, wiara i opowieści ludu z okolic Brzeżan, ogłoszona w 1914 roku. Podczas pierwszej wojny światowej Kazimierz ...

[czytaj biografię...]    [czytaj bibliografię...]    [powrót do listy haseł...]

KAZIMIERZ MOSZYŃSKI - ewolucjonizm krytyczny

Kazimierz Moszyński był etnologiem i etnografem słowiańskim. Taką publiczną prezentację dopuszczał i sam często posługiwał się nią jako zawodową etykietą. Kwalifikacja dziedzinowa spuścizny naukowej Kazimierza Moszyńskiego nie nastręcza dlatego większych trudności. Pochłaniała go praca klasyfikacyjna i zbieracka. Badał wytwory kultury tradycyjnej: formy, funkcje, nazewnictwo, a także zasięg terytorialny występowania danych obyczajów czy nazw z uwzględnieniem uwarunkowań przyrodniczych. Wykonywał ryciny badanych obiektów, analizował mapy i samodzielnie sporządzał kartogramy (tzn. graficzne systematyki przestrzenne typologicznie określonych faktów kulturowych). Analizował przede wszystkim reprezentacje w źródłach folklorystycznych i historycznych: pisanych i ikonograficznych. Antycypował interdyscyplinarność w naukach humanistycznych i bliższą współpracę etnografów z przedstawicielami innych dziedzin wiedzy. Nie stronił dlatego od wykorzystywania wielorakiego materiału, między innymi: archeologicznego, lingwistycznego, historycznego, biologicznego.

Dorobkowi naukowemu Moszyńskiego nie zapewniły trwałości ...

[czytaj dalej...]

Wybrany tekst  nie zawiera wszystkich wyznaczników koncepcji kultury Kazimierza Moszyńskiego, tj. ewolucjonizmu krytycznego, ale stanowi możliwie najbardziej syntetyczną próbkę jego warsztatu i zasad interpretacji danych etnograficznych. Należy zwrócić szczególną uwagę na bogactwo wykorzystywanego materiału empirycznego, zarówno ze Słowiańszczyzny, jak i całego świata (Afryka, tureckie obszary Azji), i  swobodne operowanie argumentacją językoznawczą. Reprezentatywne dla dokonań Moszyńskiego jest podawanie wniosków ogólnych w sposób wysoce usystematyzowany, w postaci "tłumaczeń" prawidłowości kulturowych, a także potraktowanie występowania danego obyczaju na większym obszarze geograficznym jako efektu rozprzestrzenia się treści kultury w czasie i przestrzeni.

Przedruk według: Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, tom I: Kultura materialna, wydanie drugie, Książka i Wiedza, Warszawa 1967, s. 585 – 591. Usunięto podział na paragrafy i odsyłacze do ilustracji.

Kazimierz Moszyński
[Sposoby urządzania sypialni]

Od sprzętów dziecinnych przejdźmy teraz do sprzętów ogólnego użytku i w szczególności – do sprzętów wypoczynkowych. W krajach słowiańskich praktykuje się bardzo liczne sposoby urządzania sypialnego łoża. Spotykamy się więc z sypianiem na gołej lub byle czym przykrytej ziemi, z używaniem krytych platform, czy raczej szałasów nadrzewnych, z pokładaniem się do snu na przenośnych lub nieruchomych werach i łóżkach, na ławach, połaciach i piecach.

Przygodne sypianie letnią porą na ziemi pod gołym niebem widzieć można, rzecz prosta, wszędzie. Chłop słowiański, zwłaszcza na południu, niewielką przykłada wagę do tego, jakie ma posłanie; zaś zbyt wysoka temperatura, panująca nieraz w mieszkaniu, a niekiedy i dokuczliwe robactwo, nie uprzyjemniają mu noclegu w izbie do tego stopnia, aby bez niego nie mógł się obejść. W wielu też okolicach Bułgarii, Serbii, Bośni, Dalmacji i Czarnogóry, choć tam mniej więcej wszędzie znane są łóżka, jednak młodzież, albo nawet i starsi, okrągły rok sypiają, czy też do niedawna sypiali, na ziemi; latem – na dworze lub gdziekolwiek pod dachem, zimą – zwykle w mieszkaniu. Jako podściółka służy i służyła im słoma, trzcina, szmaty, części odzieży lub nawet zwykłe worki. Także na Rusi można się było dawniej, według świadectwa Haxthausena, spotkać z sypianiem na ziemi, względnie na podłodze. Praktykowali je do niedawna i sąsiadujący z Wielkorusią Mordwini, używający zresztą poza tym werek oraz ław. Dziś jeszcze powszechnie stosowany bywa ten zwyczaj na Rusi i w Polsce przez chłopów oddanych robotom leśnym i spędzającym noce w szałasach. Także juhasi karpaccy pospolicie sypiają na ziemi w swoich kletach. W Polsce, sądząc ze świadectwa Długosza, zwyczaj sypiania na ziemi był niegdyś zupełnie powszechny; ale Długoszowej wzmiance zbyt bezwzględnie ufać nie można. Co prawda i Werdum świadczy, że w XVIII wielu szlachta polska powszechnie sypiała na słomie, pokrytej wojłokiem, "używając siodła za poduszkę, a kożucha za nakrycie". Mowa tu jednak wyłącznie o szlachcie znajdującej się właśnie w podróży.

Letnie pomosty sypialniane czy szałasy, klecone na drzewach, dochowały się do naszych czasów tu i ówdzie na Polesiu ...

[czytaj dalej...]