Feliks Koneczny

Feliks Koneczny

Feliks Karol Koneczny urodził się 1 listopada 1862 roku w Krakowie.  Studia historyczne  na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego odbył w latach 1883-1888, a jego nauczycielami byli między innymi znani historycy Stanisław Smolka i Michał Bobrzyński oraz filozofowie Maurycy Straszewski i Stefan Pawlicki. Doktorat uzyskał w 1888 roku na podstawie pracy Najdawniejsze stosunki Inflant z Polską do roku 1393. W latach 1889-1890 brał udział w badaniach archiwów watykańskich otworzonych dla historyków przez papieża Leona XIII. W latach 1890-1897 pracował w  Akademii Umiejętności w Krakowie publikując między innymi trzytomowy podręcznik Dzieje Polski, a od 1897 roku był pracownikiem Biblioteki Jagiellońskiej. W tym okresie opublikował szereg prac  dotyczących Śląska, prowadził badania nad dziejami Europy ...

[czytaj biografię...]    [czytaj bibliografię...]    [powrót do listy haseł...]

FELIKS KONECZNY – wielość i hierarchia cywilizacji

Koncepcja wielości cywilizacji sformułowana przez Feliksa Konecznego zajmuje w myśli polskiej XX wieku miejsce szczególne. I to nie tylko ze względu na pozytywny oddźwięk jaki uzyskała poza Polską: w Niemczech u  Antona Hilckmana, który poświęcił jej szereg rozpraw, w Anglii  u Arnolda Toynbee'ego, który poprzedził przedmową angielski przekład dzieła O wielości cywilizacji. Przede wszystkim ze względu na jej treść, charakter i wydźwięk. Osadzona w obszernym materiale historycznym, odważna i panoramiczna w zamyśle syntetycznym, była ona konstrukcją polemiczną, z jednej strony wobec filozofii historii heglowsko-marksistowskiej i jej politycznych konsekwencji w postaci komunizmu, z drugiej zaś strony wobec katastrofizmu i teorii cykliczności Oswalda Spenglera. Stanowiła zarazem próbę uzgodnienia tezy o wielości cywilizacji z katolicką myślą historiozoficzną a będąc współczesnym nawiązaniem do polskich tradycji mesjanistycznych, stawała się  instrumentem teoretycznym dla ideologów polskiego nacjonalizmu. Podjęty przez Konecznego wysiłek zbudowania teorii cywilizacji wpisuje się także w analogiczne ...

[czytaj dalej...]

Wybrane fragmenty ilustrują istotne elementy teorii cywilizacji w ujęciu Konecznego. Pierwszy pochodzi z najgłośniejszej pracy tego autora i przedstawia, zamieszczone w jej podsumowaniu: typologię cywilizacji, zasady ich przemian oraz możliwe relacje zachodzące między nimi. Fragment drugi rozwija wątek wzajemnych stosunków między cywilizacjami, pokazuje bezpłodność mieszanek cywilizacyjnych, groźbę popadania w błędne koło ("kołobłęd") lub zdominowania cywilizacji wyższej przez niższą. Rozważania te stanowią uzasadnienie tezy autora o niemożności bycia cywilizowanym na różne sposoby, a zatem odrzucenia wielokulturowości. Fragment trzeci stanowi przykład zastosowania przez autora ogólnej teorii cywilizacji do analizy relacji między etyką  a prawem w badaniach nad cywilizacją łacińską. Trzeba wszakże pamiętać, że prace Konecznego zawierają bardzo obszerne ilustracje historyczne jego tez teoretycznych, tego zaś bogactwa materiału nie jest w stanie oddać skrótowy – z konieczności – wybór tekstów.

Podstawę przedruków stanowią: O wielości cywilizacji reprint wydania Gebethnera & Wolfa  Kraków 1935, Wydawnictwo Antyk, Komorów bez daty wyd., s.307-316; O ład w historii, wyd. II poprawione, z dodatkami o twórczości i wpływie Konecznego, Michalineum, Warszawa-Struga 1991, s. 48-60;  Państwo i prawo w cywilizacji łacińskiej, wyd. nowe i  poprawione, Wydawnictwo Antyk, Warszawa-Komorów 2001, s.12-14,19-24. Pisownię reprintu uwspółcześniono, skróty w tekstach zaznaczono (...).

 

Feliks Koneczny

O WIELOŚCI CYWILIZACJI

VI. PRÓBNY PODZIAŁ.

Skończyłem, co miałem do powiedzenia w sprawie próby, systematyki cywilizacji, a poza tę kwestię nie posuwam się. Zajmowałem się tylko różnicami ich, chcąc wywieść ich wielość i usystematyzować ją. Nie opisywałem żadnej z nich. Opis pewnej cywilizacji wymaga osobnego dzieła; to praca obszerna, wchodząca w szczegóły. Chcąc dać opis siedmiu cywilizacji, jakimi tu operowałem, trzeba by siedmiu tomów.

Dorobek tej książki da się wyrazić małą poniższą tabelką:

W tym schemacie wyodrębnia się cywilizacja łacińska od razu; nastąpi to dopiero na końcu, jeśli ułożymy tabelkę metodą odwrotną, postępując od cech mniejszej wagi ku największym:

Dla przykładu dorysujmy sobie jeszcze tabelkę według stosunku do czasu:

Z jakiegokolwiek punktu obserwacyjnego próbowalibyśmy systematyki, zawsze łacińska cywilizacja zajmie miejsce osobne, z żadną inną nie stając w tym samym rzędzie.

Powtarzam, że tabelki te uważam za "tymczasowość z zastrzeżeniem". Do wykończenia problemu potrzeba dokładniejszego opracowania rozmaitości zachodzących w stosunku człowieka do czasu, tudzież wiadomości bliższych z ustrojów rodowych (których wyliczyłem w rozdziale III. pięć, bo nie rozporządzam danymi więcej, jak na pięć ich rodzajów; ale czyż wykluczymy możliwość, że jest ich więcej?). Być może, że wszystkie, a wszystkie formy wyższe i najwyższe aż do supremacji sił duchowych, tkwią in nuce w pewnej metodzie ustroju rodowego; być może, że zatrzymanie się dalszego rozwoju gdzieś poniżej szczebla najwyższego zależy od tego, z jakiego rodzaju ustroju rodowego się wyszło; być może, że podobnie, jak niektóre ludy są, ofiarami języka niezdatnego do rozwoju poza pewien ...

[czytaj dalej...]