Stanisław Brzozowski

Stanisław Brzozowski urodził się 28 czerwca 1878 roku w Maziarni k. Chełma, w upadłej rodzinie ziemiańskiej, co odcisnęło się w jego twórczości: „koniec szlachetczyzny” (jeden z jego tytułów) jest jej wątkiem persewerującym. Do szkół chodził w Lublinie i Niemirowie na Podolu, gdzie w wieloetniczym środowisku wyrobił sobie osobisty stosunek do literatury i kultury rosyjskiej. Studiował w Uniwersytecie Warszawskim (matematykę), z którego po roku został usunięty za udział w demonstracji studenckiej. Dało to początek tragicznym splotom jego życia: aresztowaniu, nieostrożnym zeznaniom, infamii koleżeńskiej, a po kilku latach instrumentalnym oskarżeniom politycznym (o uległość wobec Rosji) i fałszywym policyjnym (o współpracę ...

[czytaj biografię...]    [czytaj bibliografię...]    [powrót do listy haseł...]

STANISŁAW BRZOZOWSKI – kultura jako suwerenna kreacja

Idée maîtresse myśli Brzozowskiego, ożywiająca jednym tchnieniem różne, pełne tysięcznych restrykcji jej rozgałęzienia, jest pogląd na człowieka i na jego stosunek do świata wartości.” Pierwsze zdanie tej zwięzłej prezentacji kulturologii autora Kultury i życia może być parafrazą pierwszego zdania jubileuszowego eseju Brzozowskiego o Kancie. Stylizacja taka nie jest tylko chwytem retorycznym, ma również całkiem dobre uzasadnienia rzeczowe. Doświadczenie Kanta, zatem coś więcej niż tylko lektura, krystalizuje myśl własną Brzozowskiego. Przyjęcie wielkich pisarzy i myślicieli jest u niego zawsze twórcze, nigdy tylko odtwórcze, a bywa także, jak w spotkaniu z Kantem – formacyjne. Dojrzała wizja świata Brzozowskiego jest wizją świata wartości, więc kultury. Jego myśl, a nawet cała, oparta na doświadczeniu intelektualnym, artystycznym i emocjonalnym, postawa nie znają świata innego niż kultura: naturę uznaje on za pochodną kultury, a transcendencję za możliwy postulat. Oznacza to, że Stanisław Brzozowski jest bezwarunkowo przekonany, iż ...

[czytaj dalej...]

Rozprawę Kant. W stulecie śmierci opublikował Brzozowski w tygodniku „Głos”, w roku 1904, część pierwsza – nr 8 z 7(20) II, część druga – nr 10 z 21 II(5 III). Następnie przedrukował ją w zbiorze Kultura i życie, którego pierwsze wydanie ukazało się nakładem Księgarni Polskiej B. Połonieckiego we Lwowie w roku 1907.

Rozprawa ta napisana z okazji stulecia śmierci Kanta, powstała w bezpośrednim sąsiedztwie takich utworów Brzozowskiego, jak Etyka Spencera („Przegląd Filozoficzny” 1904), Monistyczne pojmowanie dziejów i idealizm społeczny („Głos”, 1904 od nr 22 do 52 czyli od maja do grudnia), Kultura i życie („Głos”, 1905, nr 25 i 26, czerwiec) i stanowi, moim zdaniem, tekst założycielski jego filozofii kultury, czyli kulturalizmu.

Przedruk według wydania: Stanisław Brzozowski, Kultura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości. W walce o światopogląd. Wstępem poprzedził Andrzej Walicki, Warszawa 1973, s. 249-257.

Esej Z powodu pamiętników Saint-Simona napisał Brzozowski w roku 1909. Był on początkowo napisany dla czasopisma włoskiego, ale zły przekład uniemożliwił jego publikację. Przeznaczył go autor potem do projektowanego w latach 1909-1910 drugiego tomu Idei, który ostatecznie przekształcił się w tom esejów pt. Głosy wśród nocy. Studya nad przesileniem romantycznem kultury europejskiej, wydany pośmiertnie przez Ostapa Ortwina, w roku 1912, również nakładem Księgarni Polskiej B. Połonieckiego we Lwowie. Z powodu pamiętników Saint-Simona, obok kilku innych esejów z tego tomu, uznaję za krystaliczny wyraz tej krytyki kultury, jaką kulturalizm Brzozowskiego inspirował.

Przedruk według wydania: Stanisław Brzozowski, Głosy wśród nocy. Studya nad przesileniem romantycznem kultury europejskiej. Z teki pośmiertnej wydał i przedmową poprzedził Ostap Ortwin. Lwów 1912, s. 258-275. Zachowano pisownię oryginału.

Stanisław Brzozowski


Kant
W stulecie śmierci

Idée maîtresse filozofii Kanta, ożywiającą jednym tchnieniem różne, pełne tysiącznych restrykcji jej rozgałęzienia, jest pogląd na człowieka i na jego stosunek do świata wartości. Nie można powiedzieć, i na tym zasadza się najczęściej zdarzający się błąd w rozumieniu Kanta, aby według niego człowiek był źródłem wartości, a one jego dziełem całkowicie od niego zależnym i wraz z nim zmiennym. Takie stanowisko jest właściwie zaprzeczeniem samodzielnego, istotnego znaczenia wartości, jest obezwartościowaniem świata i sprowadzeniem całego interesu istnienia do zmiennych i chwiejnych przypadłości ludzkiego, empirycznego życia. Jest to stanowisko antropologizmu i psychologizmu, całkowicie i zasadniczo odmienne od transcendentalnego stanowiska Kanta. U Kanta nie człowiek wytwarza wartości, lecz one się w nim urzeczywistniają. Są one niezawisłe od niego: prawda, piękno, dobro itp. czerpią istotną swą zasadniczą moc nie z jego aprobaty, lecz, przeciwnie, nadają wartość i sankcję każdemu jego dziełu, zależnie od stopnia swego w nim ziszczenia. Jednocześnie zaś nie stanowią one jakiegoś zewnętrznego, gotowego ...

[czytaj dalej...]